1900 2039
khcn@ntt.edu.vn
Sáng 27/6/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế tri thức tại Việt Nam. Luật được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý mới nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo trên phạm vi toàn xã hội, khuyến khích thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tăng cường vai trò của doanh nghiệp trong hệ sinh thái khoa học – công nghệ.
Đạo luật này đồng thời cụ thể hóa nhiều chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng với các định hướng về phát triển kinh tế tri thức và đổi mới cơ chế quản lý nhiệm vụ khoa học – công nghệ. Luật sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/10/2025.
Thiết lập cách tiếp cận mới cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Một điểm nổi bật của luật là định hình cách tiếp cận mới đối với hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, đổi mới sáng tạo lần đầu tiên được xác định là một lĩnh vực độc lập, có vị trí tương đương với khoa học và công nghệ trong hệ thống pháp luật quốc gia. Cách tiếp cận này coi đổi mới sáng tạo là chuỗi hoạt động liên tục, từ hình thành ý tưởng, nghiên cứu, thử nghiệm cho đến ứng dụng và thương mại hóa.
Luật cũng mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với nhiều mô hình sáng tạo mới, bao gồm đổi mới trong khu vực công, sáng kiến cộng đồng, ứng dụng công nghệ số và các hình thức hợp tác nghiên cứu đa ngành. Điều này giúp huy động sự tham gia của nhiều chủ thể trong xã hội, từ viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp đến các tổ chức trung gian và cộng đồng công nghệ.
Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm
Một điểm đột phá về quản lý là việc chuyển mạnh từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, tạo điều kiện cho các tổ chức và cá nhân chủ động triển khai hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Nhà nước tập trung vào việc minh bạch hóa quy trình, đánh giá kết quả và quản lý rủi ro thay vì kiểm soát chặt chẽ ngay từ giai đoạn đầu.
Luật cũng đưa vào cơ chế “thử nghiệm có kiểm soát” (sandbox) nhằm tạo môi trường pháp lý linh hoạt cho việc thử nghiệm các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, blockchain, công nghệ y tế và giáo dục số trước khi triển khai rộng rãi. Đồng thời, luật quy định cơ chế bảo vệ nhà khoa học khi thực hiện đúng quy trình nghiên cứu, kể cả trong trường hợp kết quả không đạt như kỳ vọng.
Thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu
Một trong những điểm mới quan trọng của luật là thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Theo đó, các tổ chức chủ trì nhiệm vụ khoa học – công nghệ được trao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước mà không cần thực hiện thêm các thủ tục xin phép phức tạp như trước đây.
Luật cũng tạo cơ sở pháp lý cho việc hình thành sàn giao dịch công nghệ, các tổ chức định giá tài sản trí tuệ và trung tâm hỗ trợ chuyển giao công nghệ, qua đó tăng cường kết nối giữa hoạt động nghiên cứu với sản xuất – kinh doanh. Nhà khoa học được phép hưởng lợi ích kinh tế từ sản phẩm trí tuệ của mình theo cơ chế phân chia lợi ích rõ ràng.
Thúc đẩy chuyển đổi số và kết nối dữ liệu khoa học
Luật xác lập nền tảng dữ liệu và hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Việc số hóa các quy trình quản lý và đánh giá hoạt động khoa học – công nghệ được xem là nền tảng quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn ngành.
Bên cạnh đó, luật quy định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương trong việc triển khai chính sách khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các địa phương được trao quyền chủ động xây dựng các chương trình khoa học – công nghệ phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời có thể thành lập các quỹ và trung tâm đổi mới sáng tạo cấp tỉnh.
Tạo không gian thể chế mới cho phát triển bằng tri thức
Với cách tiếp cận mang tính kiến tạo, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được xem là đạo luật nền tảng trong giai đoạn phát triển mới của Việt Nam. Không chỉ đơn thuần là văn bản pháp lý, luật còn mở ra không gian thể chế mới nhằm thúc đẩy sáng tạo toàn xã hội, tăng cường liên kết giữa nghiên cứu và thị trường, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ.
Trong bối cảnh toàn cầu bước vào kỷ nguyên số và kinh tế tri thức, việc ban hành luật này được kỳ vọng sẽ tạo động lực mạnh mẽ để Việt Nam tăng tốc phát triển khoa học – công nghệ, nâng cao năng lực nội sinh và hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu.
Viết Phan
